جلال‌الدین محمد بلخی

جلال‌الدین محمد بلخی مولوی

مولوی، جلال‌الدین محمد بلخی (604ـ 672ق)عارف، حکیم، شاعر

برگی از زندگی

وی فرزند بهاء ولد، ملقب به سلطان‌العلما و از علما، خطبا و بزرگان مشایخ صوفیه بود که در بلخ متولد شد. چون پدرش از سلطان محمدخوارزمشاه رنجید، همراه خانواده از بلخ بیرون آمد و از راه نيشابور، بغداد و مكه به شام و از آنجا به ارزنجان رفت. هنگام عبور از نيشابور، با عطار دیدار کردند و او كتاب «اسرارنامه» خود را به مولوى داد که پیوسته آن را نزد خود داشت. مولوی با رفتن به آسیای صغیر، در لارنده با گوهرخاتون، دختر شرف‌الدین لالا ازدواج کرد. بعد به درخواست سلطان علاءالدین کیقباد سلجوقی، همراه پدر و خانواده‌اش به قونیه رفت و در آنجا اقامت گزید. از این‌رو به علت اقامت طولانی در آنجا به رومی مشهور شد. با مرگ پدر(628ق)، بر مسند وعظ وی نشست. یک‌سال بعد، با آمدن برهان‌الدین محقق ترمذی، شاگرد بهاء‌الدین ولد به قونیه، تحت تربیت و ارشاد وی قرار گرفت. سپس برای تکمیل علوم شرعی و ادبی به دمشق و حلب رفت و در خدمت کمال‌الدین ابن عدیم، فقیه بزرگ حنفی درآمد. همچنین در دمشق تحصیل هدایه اثر مرغینانی را ادامه داد و ظاهراً به فیض صحبت محیی‌الدین ابن‌عربی نیز نایل شد. بعد از بازگشت به قونیه (637ق)، از محقق ترمذی دستور تعلیم و ارشاد گرفت و چون وی درگذشت(638ق)، به جای وی به تدریس پرداخت. مدت 5 سال در این مسند بود تا با شمس تبریزی آشنا شد و انقلابی در وجودش پدید آمد. چون شمس به دمشق رفت، از او خواهش کرد که به قونیه باز گردد. اما شمس با بازگشت به قونیه، با جهل و تعصب عوام روبرو شد، چندی بعد به ناگاه از قونیه ناپدید گردید. پس از این، مولوی زندگی علمی گذشته را رها کرد و تا پایان عمر به تربیت و ارشاد سالکان و بیان حقایق عرفانی در قالب مثنوی پرداخت. در این دوره شیخ صلاح‌الدین زرکوب و سپس حسام‌الدین چلبی مورد توجه وی قرار گرفتند. او تعدادی از غزلیات دیوان شمس را به نام صلاح‌الدین زرکوب و کتاب «مثنوی» را به خواهش حسام‌الدین چلبی سرود. معین‌الدین پروانه، حاکم کل بلاد روم از جانب مغولان، از مریدان او بود، به همین سبب قسمتی از «فیه مافیه» خطاب به اوست. مولوی در قونیه درگذشت و در باغ سلطان به خاک سپرده شد. از آثار منظوم او می‌توان علاوه بر مثنوی به: «کلیات شمس» یا «شمس‌الحقایق» معروف به «دیوان کبیر» و از آثار منثور او به «مکاتیب»، «فیه ما فیه» و «مجالس‌السبعه» اشاره کرد.
از مصححان مشهور مثنوی معنوی می‌توان به کریم زمانی، رینلود نیکلسون، توفیق هاشم‌پور سبحانی، نصرالله پورجوادی و محمدعلی موحد و از مصححان مشهور کلیات شمس به بدیع‌الزمان فروزانفر و توفیق هاشم‌پور سبحانی اشاره کرد.
8 مهرماه در تقویم ملی ایران، «روز بزرگداشت مولوی» نامگذاری شده است.